طور "شیخه" نیازمند ثبت ملی است

زینب شریفی

حسّان بن سلمان بن جبّارالادیب چنانی معروف به "حسّان إگزار" متولد روستای میثم تمار (خویس سابق) بخش شاوور شهرستان شوش است. ولادت او را در دهه‌ی دوم قرن چهارده شمسی (1312 تا 1318) ذکر کرده‌اند. بدین‌لحاظ او مقارن هنرمند بزرگ موسیقی عربی محلی علوان شویّع گطرانی است. علوان کسی است که موسیقی فاخر "علوانیه" را به فرهنگ و هنر عربی محلی خوزستان هبه نمود. تلاقی این دو هنرمند در قرن چهارده شمسی سبب تبادل متواتر تجربیات بین آن‌ها شد.

پرورش در خانواده‌ای هنری سبب اُلفت حسّان با فرهنگ و هنر عربی محلی در خوزستان شد طوری که از او یک چهره‌ی فولکلوریک در این وادی پدید آورد؛ امتیازی که سبب شد تا حسّان در مقام مبدع آواز شیخه یا "طور حسّانی"، آشنا به انواع آوازهای عربی، علوانیه­خوان و نوازنده­ی چیره­دست ربابه لقب بگیرد. طور موسوم به "شیخه" بر اساس روایتی ممتاز از قصه‌ی دختری با همین نام از اهالی هورالعظیم نام‌گذاری شده که حسّان اگزار در بیش از نیم‌قرن پیش با تکیه بر شیوه‌ی "قصه‌های موسیقایی" به بازتعریف آن پرداخت. اگزار این قصه‌ی متنی _ شعری را بر پایه‌ی مقام‌های حجاز و صبا و همراه با زیرسازی "ربابه"ی عربی خواند. بعدها این شیوه‌ی خوانش به وادی مداحی اهل بیت (ع) نیز وارد شده، منقبت‌خوانان عرب داخل و خارج ایران را به خواندن مدایح اهل بیت به‌طرز "طور شیخه" ترغیب کرد. هم‌چنین تجربیات حسّان در این وادی و ابتکاراتی که به‌خرج داد، سبب شد تا از او به‌عنوان "پدر قصه‌گویی موسیقایی" در خوزستان یاد شود؛ امتیازی که حتی پس از مرگ موجب تقدیر از او در "جشنواره‌ی پدران و مادران قصه‌گو" در اهواز شد.

اما فعالیت‌های حسّان اگزار به این موارد ختم نشد؛ او با حضور در محافل و جشنواره‌های فرامرزی در مقام هنرمندی طراز اوّل به معرفی و حفظ فرهنگ و هنر عربی محلی در خوزستان همت گمارد. از جمله‌ی این برنامه‌هاست: سالگرد تاج‌گذاری ملک فیصل پادشاه عراق، جشنواره‌ی سالانه‌ی موسیقی در زمان ریاست جمهوری حسن البکر در عراق که به برگزیده‌شدنش در این محفل انجامید، جشنواره‌ی منقبت‌خوانان در تهران (1383ه.ش)، بیست و پنجمین جشنواره‌ی موسیقی فجر (1388 ه.ش)، حضور مجازی در جشنواره‌ی پدران و مادران قصه‌گو در اهواز (1393 ه.ق) و بسیاری محافل و جشنواره‌های دیگر.

امروزه با گذشت پانزده سال سال از درگذشت حسّان اگزار چنانی و نظرداشت هنرهای وافر او به‌ویژه در ابداع آواز "شیخه" که در لوای هنری عربی - ایرانی، مرزهای جغرافیایی را درنوردید، ثبت ملی این آواز از بدیهیات به‌نظر می‌رسد. بر این مبنا لازم است تا متولیان میراث فرهنگی با امعان نظر به تأثیر گسترده‌ی حسّان اگزار بر فضای فرهنگی هنری معاصر، گام‌های اساسی در ثبت ملی "طور شیخه" بردارند.